Menu
Azerbaijan National Academy of Sciences
Institute of Literature named after Nizami Ganjavi

SEARCHES. INVESTIGATIONS

In the footsteps of the magical light ... (about the novel "366 days or Long Day") - Manzar Niyarli

12-10-2023 [ 13:50 ] [ read:44 ]
printerA+ | A-
103790

We have rediscovered the writer, publicist Dilara Adilgil with a very valuable new, third novel "The Faith of 366 Days or a Long Year". Although he started his creativity late, he charmed us with two equally valuable books. When starting to write this book, the author cites an example from J. Simenon, and it seems to us that he does not remember it wrongly. Simenon writes that "after 40, the words of the writer run out." Ms. Dilara rightly disagrees with his opinion. "Older people are helped to write by life experience and wisdom brought by years," he says. I agree with the author's words. As we know, Mrs. Dilara started her creativity late, at the age of perfection. Experience, extensive reading, observation, intellectual level... The success of his books was also due to what I have listed. Mrs. Dilara wrote the one-year history of Azerbaijan in her last book. Precisely, locally.

The author gave ample space in the book to the feelings of joy that the 44-day war, which ended with victory, brought to us - the people of Azerbaijan. The work also mentions the difficult days of Azerbaijan - the First Karabakh War, the terrible moments of that time, the razing of our occupied cities and villages, the looting of all our wealth, and the desecration of our graves. The author writes: "In the last 30 years, we suffered so much that we forgot to rejoice from the heart. They made us believe that we are nobody. We were lost as a people, not refugees or displaced persons. We couldn't find ourselves." The news of the beginning of the war raised the heads that were bowed down in shame.

Dilarə xanım müharibədən yazarkən, Məhəmməd Füzulidən epiqraf verir: “Ya şəhid olmaq gərək, ya intiqam almaq gərək”. Sonra yazır: “Müharibə qədər qaranlıq kəlmə tanımıram, bilmirəm... Ancaq biz bəlkə də, yeganə millətik ki, müharibə başlayanda sevincimizdən ağlamışdıq. 27 il “atəşkəs” dövründə yaşayan, bu yalançı atəşkəsdə nə qədər şəhid verən və üstəlik torpaqları da işğalda qalan Azərbaycan üçün bu qaranlıq kəlmə tunelin sonunda görünən son işıq idi”. Nə gözəl bənzətmədir: “Tunelin sonunda görünən son işıq”.

Müharibəyə həsr olunmuş çox əsərlər oxumuşam. Ancaq bu kitabda müəllif 27 sentyabrdan başlanan  müharibənin hər anını, hər saatını, hər gününü, ilk kəndin alındığı gündən Şuşanın alınmasına kimi təsvir edir. Tarix kitablarında hadisələr qısa, konkret sadalanır. Hansı ildə nə olub, nə ilə qurtarıb.

Dəyərli alimimiz Sara Osmanovanın kitab haqda məqaləsini oxuyuruq: “44 günlük Vətən müharibəsinin gedişatı sanki bələdçisi kimi çıxış edən müəllif oxucunu bir-bir qaytarılan torpaqlarımızın azad edilməsi ilə bağlı əməliyyatların marşrutu üzrə aparır”.

“366 gün və ya uzun ilin inancı” əsərinin ən böyük əhəmiyyəti ondadır ki, yuxarıda dediyimiz kimi, müharibənin hərtərəfli verilməsi ilə yanaşı, müəllif qələminin publisistikası ilə bədiilik birləşir. Bu da kitabın oxunaqlı olması, maraqla qarşılanmasına səbəb olur.

Sən demə müharibənin başlanması hər bir azərbaycanlının intizarla gözlədiyi bir gün imiş. Dilarə xanım həmin günlərdə bir şeyi də bizə xatırladır. Müharibə gedən yerdə (artıq qələbəyə doğru irəliləyirdik) oktyabrın 10-da atəşkəs elan olunur. Bu, müvəqqəti atəşkəs idi. Müəllif atəşkəsin elan olunmasından sarsılaraq “Bir an içərisində ətrafımda nə var rəngini dəyişdi”, – yazır. Müəllifi qorxudan müharibənin dayanması idi. Ancaq həmin  an qonşu qızla, çoxuşaqlı, hüquqşünas Ülviyyə ilə rastlaşmağı onu sakitləşdirir (əsərdə müasir baxışlı Ülviyyə də maraqlı obrazdır). Bu cavan qızın pozitivliyi həyata real baxışı, diribaşlığı bizi heyrətə gətirir. O, çox arxayınçılıqla müəllifə başa salır ki, bu müvəqqəti atəşkəsdir (düşmənə meyitlərini aparmaqdan ötrüdür), qələbə isə yaxındadır. Yaxşı ki, bu atəşkəs 30 il deyil, bir-iki günlük imiş. Əsərdə, eyni zamanda döyüşçülərimizin əzmkarlığı, Prezidentimizin müdrik siyasəti, xarici ölkə jurnalistlərinə verdiyi müsahibələr də öz əksini tapmışdır.

Epiqrafların hər birinin yerli-yerində olması müəllifin geniş məlumatlılığından və düzgün seçim qabiliyyətindən xəbər verir.

44 günlük Vətən müharibəsinin gedişatının bələdçisi qismində çıxış edən müəllif oxucunu ardıcıl olaraq hansı gündə, hansı vaxtda torpaqlarımızın azad edilməsi ilə bağlı məlumatlandırır.

Dilarə xanım kitabın fəsillərinin birində dünyasını dəyişən əsgərlərimizə “niyə vəfat etdi, həlak oldu demirlər, şəhid oldu deyirlər”, – sualını doğru olaraq belə cavablandırır: “Şəhid. Bu bir titul – Allahın verdiyi fəxri adıdır”, – deyir. Ona görə ki, şəhidlərimiz uca zirvəyə layiqdir. Həmin zirvələrdən biri də Qızıl Qaya massivinin 2723 metr hündürlüyündə yerləşən adsız yüksəkliklərindən birinə alpinistlərin verdiyi addır. “Şəhidlər yüksəkliyi”. Kitabın əsas məziyyətlərindən biri də odur ki, generallardan tutmuş sıravi əsgərlərimizə qədər adları çəkilir, qəhrəmanlıqları sadalanır. Onların hər birinin keçdiyi ömür yolu xatırlanır.

Dilarə Adilgil oxucunu yormur. Bəzən mətləbdən yayınaraq başına gələn, yadına düşən məzəli hadisəni oxucusuna çatdırır. Müəllifin yubileyi – onun doğum günü qələbəmizlə eyni vaxta təsadüf edir. Müəllif yubiley günündən danışarkən belə bir ifadə işlədir: “Kosmik hədiyyə”. Ona verilən, yaxud özü özünə aldığı hədiyyələrdən başqa, Allahın ona bəxş etdiyi hədiyyəni “Kosmik hədiyyə” adlandırır. “Eksklüziv. Əsl yubiley bəxşişi”. Onun yubileyi ilə bir günə düşən “Zəfər günü”. Qələbə. Bundan da böyük hədiyyə ola bilərdimi?

Dilarə xanım Adilgilin kitabda o qədər yerinə düşən bənzətmələri var ki... Məsələn, 60 yaş. “Bu sadə rəqəm də deyildi, 60 idi. Rəqəmlər qocalmasa da, ağırlığını dərhal hiss elədim, sanki üstünə müdrik bir kədər çökdü”. Necə ki, 60 yaş sevimli Dilarə xanımı – bu istedadlı xanımı müdrikləşdirib.

Dilarə Adilgilin yazılarında bir səmimiyyət var. Əsərlərində ailə həyatına da yer ayırıb. Müəllifi ailədə də, doğmaları arasında da həssas təbiətli, qayğıkeş ana, nənə, xala, bacı kimi görürük. Onun həyatı, yaxın qohumlarla ünsiyyəti, mehribançılığı oxucu üçün əsl nümunədir.

Dilarə xanımın yazılarında istər sənədli romanlarında, istərsə də  məqalələrində bircə kəlmə də olsa şablon, çeynənmiş ifadəyə rast gəlməzsən.

Yazıçının “366 gün və ya uzun ilin inancı” əsərinə ön söz yazan dəyərli professorumuz Bədirxan Əhmədovun sözləri lap yerinə düşür. “Dilarə Adilgilin bu əsərində yeni bir üslub var; bu üslub ədəbiyyatımızda heç alışmadığımız bir üslubdur. Yəni, yazıçı özünün baş qəhrəmanı olduğu əsərdə bədiiliklə memuar ədəbiyyatını, publisistikanı bir araya gətirir”. Biz də yəqinliklə deyə bilərik ki, bu iki xüsusiyyət, hörmətli professorumuzun dediyi kimi, müəllifin yaradıcılığının əsas qayəsini təşkil edir.

Dilarə xanım dənizi sevir. Dənizdə, uzaqlarda görünən bizim diqqətimizi çəkməyən mayakı da. Onun gəmilərə yol göstərən işığında, orda çalışan insanın tənhalığında bir romantik həyat var. Bu bizi də o sehrli işığa bağlayır. Arzu edirəm ki, Dilarə xanım o sehrli işığı bizdən əskik etməsin. Həmişə yazsın, yaratsın.

“366 gün və ya uzun ilin inancı” romanı uğurlu bir əsərdir və həmişə öz aktuallığını saxlayacaq.