Menu
Azerbaijan National Academy of Sciences
Institute of Literature named after Nizami Ganjavi

SEARCHES. INVESTIGATIONS

The way of life realized in the unity of science, practice and action - Akif Imanli-75

26-12-2023 [ 12:21 ] [ read:231 ]
printerA+ | A-
104138

Akif Imanli, who was born 75 years ago at the end of December, on the eve of the beginning of the new year, in one of the ancient settlements of Nakhchivan, in the family of a teacher in Akhura, is known as an intellectual who demonstrated his professional inheritance from his father, the semantics of his name and surname in his activities throughout his life. The name Akif means pure-blooded, persistent in his work, worshiper. Teacher Akif's holy worship is to serve the nation, the people, to make confused, dark thoughts and words clean and clear, and he is steadfast in his path; it is his faith and work. I met him for the first time in the auditorium - as my history of pedagogy teacher at Nakhchivan State University. He is still my teacher in the team we work with now!

Akif müəllimin yaradıcılığı çoxşaxəlidir – pedaqoq, dilçi, ədəbiyyatşünas alim, yazıçı, publisist. Maarifçilərin həyat fəaliyyətinə nəzər salsaq,  hamısının çoxyönlü yardıcılıqla məşğul olduqlarını görərik.  Onların üz tutduğu auditoriya bir qurup, təbəqə deyil,  bütöv xalqdır;   cəmiyyətin işıqlanması, aydınlanması  əsas missiyaları olduğuna görə  yaradıcılıq sahələrini mümkün olduğu qədər genişləndirir, fərqli istiqamətlərdən xalqla ünsiyyətdə olur və öz ziyalılıq missiyalarında ardıcıllıq nümayiş etdirirlər.  Akif müəllim istər elmi, istər bədii yaradıcılığında, istərsə də cəmiyyətdə insanlarla ünsiyyətində hər zaman əsil ziyalı, maarifçi kimi davranır. İnsanlara öz vətənlərini, milli kimliyini, insanlığını tanıtmaq onun həm elmi, həm də sosial fəaliyyətinin məğzini, mahiyyətini təşkil edir.

1971-ci ildə Azərbaycan Dövlət Pedaqoji İnstitutunun Naxçıvan filialının Azərbaycan dili və ədəbiyyat ixtisası üzrə məzunu olan Akif İmanlı əmək fəaliyyətinə   Şərur rayonunun Şəhriyar  kənd məktəbində başlamışdır.  1977-ci ildən Naxçıvan DPİ-də, daha sonralar Naxçıvan Müəllimlər İnstitutunda elmi-pedaqoji fəaliyyətlə (müəllim və prorektor) məşğul olmuş və hal-hazırda Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutunda baş elmi işçidir.  1988-ci ildə pedaqogika üzrə  fəlsəfə, 2010-cu ildə isə filologiya elmləri doktorluğu dissertasiyalarını müdafiə etmişdir.  2012-cı ilin  iyul ayından müsabiqə yolu ilə seçilərək  Naxçıvan Müəllimlər İnstitutunun “Dillər və ədəbiyyat” kafedrasında professor vəzifəsində çalışan Akif İmanlı 2015-ci ildə AAK-ın qərarı ilə rəsmən professor elmi adını almışdır. Naxçıvan MR “Əməkdar müəllimi”dir. Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyinin “Qabaqcıl təhsil işçisi” döş nişanı ilə təltif olunmuşdur.  Azərbaycan Yazıçılar və Jurnalistlər Birliyinin üzvüdür. 25 kitabın, 200-dən yuxarı elmi məqalənin müəllifidir.

Akif İmanlının tədqiqatları  və hazırladığı tədris vəsaitləri müasir elmi-tədris problemlərinin aktual məsələlərinə həsr olunmuşdur. Onun  onomastika üzrə apardığı  araşdırmalar elmi səviyyəsi və orijinallığı ilə seçilir. Bu əsərlərdə müsbət məziyyət kimi alimin həm də vətəndaşlıq məsuliyyəti, milli ruhu diqqəti cəlb edir.   Tədqiqatlarında   üzə çıxarıb təqdim etdiyi nəticələrlə istedadlı və yüksək elmi hazırlıqlı mütəxəssis,   onomastika və toponimlərin  professional tədqiqatçısı kimi tanınmaqdadır.  Yüksək pedaqoji səriştə ilə dilçiliyə, ədəbiyyata  aid elmi araşdırmalarını tədrislə əlaqələndirmişdir. Onun monoqrafiyalarında, məqalələrində, bədii yaradıcılığında belə pedaqoji ustalığı, elmi qənaətlərini öyrətmə, tətbiq etmə səriştəsi açıq hiss olunur.

Akif müəllimin bir alim kimi əsas yaradıcılıq istiqamətini oykonimlərin linqivistik xüsusiyyətləri təşkil edir. Oykonimlərin həm coğrafi, həm də mətn semantikasını araşdırmaq Akif müəllimin filoloji tədqiqatlarının sahəsini genişləndirir və o, linqivopoetika mütəxəssisi kimi də tanınır. Hansı istiqamətə müraciət etməsinə baxmayaraq hər zaman alim obyektivliyini qoruyub saxlayır, əldə etdiyi nəticələrsə millətə, xalqa, dövlətə xidmət edir.

Akif İmanlının bütün əsərləri öz aktuallığı və əhəmiyyəti ilə seçilir, lakin Şərur və İğdır oykonimləri üzərində apardığı araşdırmalar xüsusilə fərqlənir.  Semantika və etimologiyası öyrənilən oykonimlərin türk mənşəliliyinin əsaslandırılması Naxçıvan ərazisində məskunlaşmanın qədim zamanlardan başlayaraq məhz türklərə aid olması probleminə işıq tutur. Tədqiqatda adlardan tarixə, mifoloji dünyagörüşünə doğru irəliləyiş, onların yayılma arealının təqdimi çox geniş zaman və məkanı əhatə edir. Belə olduğu halda Akif müəllimin gəldiyi nəticələr təkcə Naxçıvan-Şərqi Anadolu üçün deyil, Azərbaycan, ümumtürk dünyası üçün elmi əhəmiyyət kəsb edir. Xalqların tayfaya, qola, tirəyə, nəsilə budaqlanması və geniş coğrafiyada yayılıb yerləşməsi oykonimlərin törədiciliyinə yol açır. Etnooykonimlər bu mənada Şərur-İğdır coğrafi məkanlarının ad almasında əsas prinsip kimi müəyyənləşdirilir. Etnooyknimlərdən başqa, antropooykonimlər də bu coğrafiyada geniş yayılıb.   Akif müəllim bunları əsasən tayfa başçılarının, el ağsaqqallarının, tarixi yürüşlərlə bağlı sərkərdələrin adı ilə əlaqələndirir.

Türk dünyası üçün xarakterik olan tayfa/coğrafi məkan adlarından kəngərli tayfası və ondan ayrılan qolların   Şərur-İğdır zonası üçün daha xarakterik olması fikrini irəli sürüb əsaslandırması Akif müəllimin faktlara münasibətdə elmi obyektivliyi ilə bərabər həm də alim-vətəndaş məsuliyyətinin göstəricisidir. Alimin araşdırdığı bütün sözlər son dərəcə əhəmiyyətli olmaqla, bir neçəsi xüsusilə əlamətdardır; Qarabağlar/Qarabağ, Sədərək, Maxta, Kərki və s. kimi. Qarabağlar/Qarabağ türk coğrafiysında ən çox rastlanan oykonimlərdəndir; sözün  etimiologiyasını alim antropooykonimdən törəmiş etnooykonim kimi izah edir. Mürəkkəb adların tərkibində  qara sözünün iştirakı təkcə Azərbaycan yox, böyük türk coğrafiyası üçün xarakterikdir.  Sədərəyin antropooykonim kimi “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanından Səgrək ilə əlaqədə izahı, Maxtanın türk mənşəli  etnooykonim  kimi yayıldığı ərazilərdə uğradığı səs dəyişmələrini izləməsi: Matay-Maadı, Madar, Maxtar, Maktapə;   Kərkinin tayfa qolundan ad alan etnooykonim olmasını əsaslandırması alimin qənaətlərinin istinad sferasını genişləndirir, dilçilikdən humanitar fikrin digər sahələrinə, etnogenezisə, siyasətə doğru hərəkətlilik, keçid yaradır.   Bütün bunları tədqiqatçı   şəxsi yozum diletantlığı ilə vermir, etnooykonimlərin yaranmasına, onun geniş coğrafi ərazidə yayılıb təkrarlanmasına, tayfalarla bərabər yeni məkanlara daşınmasına aid çoxsaylı faktlar və nümunələr göstərir.

Professor Akif İmanlının tədqiqatlarının bir istiqamətini də ədəbiyyatşünaslığa aid əsərləri təşkil edir. Onun Naxçıvan ədəbi mühitinə, onun təmsilçilərinin yaradıcılığına aid çoxsaylı məqalələri var.

Akif müəllimin ədəbiyyatşünaslığa aid əsərləri içərisində “Bədii ədəbiyyatda obraz və məkan adlarının semantikası (Ə.Haqverdiyevin nəsri nümunəsində)” monoqrafiyası probleminin aktuallığı ilə fərqlənir. Bu əsər müəllifin Vətən müharibəsindəki qələbəmizə, həm də Ə.Haqverdiyevin 150 illik yubileyinə töhfəsidir. Professor qeyd edir ki, “... bədii ədəbiyyatda obraz və məkan adlarının semantikası məsə­lə­ləri az işlənmiş sahələrdəndir. Bədii ədəbiyyatın bu yöndən tədqiqi, eyni zamanda əsərlərinə müraciət olunan yazıçının dünyabaxışının, məqsəd və məra­mı­nın, əsərlərinin ideya-məzmun cəhətdən açılmasına xidmət edir; həm də bədii mətnlərə poetik-onomastik yanaşma yazıçının dil və üslub xüsusiyyətlərini müəyyənləşdirir.” Monoqrafiyada şuşalı ədiblərimizdən Əbdürrəhim bəy Haqverdiyevin əsərlərindəki real və müəllif yaradıcılığının məhsulu olan   adların, antroponim və oykonimlərin semantik funksiyasını araşdırmaqla yazıçı mövqeyinə, aydınlıq gətirilir.  Tədqiqatçı adların semantikası öyrənməklə bərabər, Ə.Haqverdiyevin obraz və məkanları adlandırarkən nümayiş etdirdiyi fərdi üslubu, müəllif mövqeyini də üzə çıxarır.   Yazıçının adlara onu daşıyan obrazların peşələrini əlavə etməsi, ayamalardan istifadə, yer adlarının bir qisminin real, bir qisminin isə uydurma şəkildə verilməsi problemlərinə diqqəti cəlb etməklə Haqverdiyevin sənətkarlıq məsələləri haqda oxucu təsəvvürünü genişləndirir.

Akif müəllim bədii yaradıcılıqla da məşğul olur. Hekayələrində mədəni-genetik yaddaşımızı, adət-ənənələrimizi qoruyub yaşatmaq, gələcək nəsillərə ötürmək istəyi açıq müşahidə olunur. Dilçilik araşdırmalarında oykonimlərin türk coğrafiyasında yayılmasını izlədiyi kimi, hekayələrində tarixi şəxsiyyətlərin  fərqli məkanlarda  xidmətini obrazlı yolla çatdıraraq böyük türk birliyi idealına xidmət edir. Nizami qədər Nəvai də ona doğmadır, bu doğmalıq hissini, şəxsiyyətlərə hörmət və rəğbəti, onların obrazları vasitəsilə ötürmək istədiyi ideyanı, öz idealını oxucuya təlqin edir.

Nəsr dilində bədiilik qorunmaqla bərabər, dilçi-ziyalı münasibəti də aydın  müşahidə olunur. Dilimizin təmizliyi, süni şəkildə alınma sözlərlə doldurulmasına etiraz əşyaların adlandırılmasında, dialoqlarda özünü göstərir. Hekayələrdə orijinal təsvir və ifadə vasitələri ilə də rastlaşırıq. Məsələn: stəkandakı çayın qıpqırmızı payız almasına, ürək çırpıntısının yuvadan düşən quşa, gözəlin yanağındakı zənəxdanın yağış damlasının suda yaratdığı çökəyə, qaşsız göz almacığının bibər ləkinin tumuna bənzədilməsi kimi ... 

Akif İmanlının hekayələrində diqqəti cəlb edən məqamlardan biri də hadisələrin təqdimatında yumoristik ovqatın qabarıqlığıdır. Onun yumorunda da genetik  varislilik var; folklordan, epik ənənədən qaynaqlanan  gülüş obrazların davranış, münasibət tərzinə hopub, özündə xalq müdrikliyini yaşadır, on görə də təsirli və yaddaqalandır.

Ədəbiyyatın funksiyaları içərisində tərbiyəviliyə mühüm önəm verən A.İmanlı yazır: “... yazıçı hadisələri təsvir etməklə oxuculara müəyyən bir fikir aşılamaq istəyir ki, buradan da bədii əsərlərin tərbiyəvi əhəmiyyəti meydana çıxır; yəni yazıçı öz oxucularını həyat hadisələrindən baş açmağa, ziddiyyətli və gərgin əhvalatlar içərisində özü üçün nəticə çıxarmağa, həyatını düzgün qurmağa yol göstərir.” Akif müəllim həm yaradıcılığı, həm də pedaqoji fəaliyyəti ilə   həmişə belə bir missiyanın daşıyıcısı kimi çıxış etmişdir.

Professor Akif İmanlı  cəmiyyətdə, xalq arasında, kollektivdə ağsaqqal, ziyalı adını ləyaqətlə təmsil edən insanlardandır. Hörmətli müəllimimə öz missiyasını davam etdirmək yolunda uğurlar, uzun, rahat, sağlam ömür arzulayıram!

Professor Tahirə Məmməd

25.12.2023